Niepożądane reakcje na pokarm u psów i kotów.

Czysta woda oraz starannie zbilansowana dieta stanowią niezaprzeczalny fundament zdrowia, witalności i prawidłowego funkcjonowania każdego żywego organizmu. Zdarza się jednak, że układ pokarmowy lub odpornościowy u psów i kotów reaguje w sposób patologiczny na poszczególne składniki odżywcze. W nomenklaturze medycyny weterynaryjnej cały wachlarz tego typu zaburzeń określa się mianem niepożądanych reakcji na pokarm (adverse reaction to food – ARF). W codziennej praktyce klinicznej oraz świadomości opiekunów zwierząt domowych najczęściej wyróżnia się dwie podstawowe jednostki: alergię oraz nietolerancję pokarmową.

Zrozumienie fundamentalnych różnic między tymi schorzeniami jest kluczowe dla wdrożenia właściwej diagnostyki oraz skutecznego postępowania dietetycznego.

Alergia a nietolerancja pokarmowa – kluczowe różnice mechanizmów.

Podstawowym kryterium różnicującym alergię od nietolerancji pokarmowej jest udział układu immunologicznego w odpowiedzi organizmu na określony składnik diety:

• Alergia pokarmowa: występuje wtedy, gdy układ odpornościowy zwierzęcia błędnie identyfikuje bezpieczną substancję (najczęściej białko) jako czynnik zagrażający i uruchamia przeciwko niemu odpowiedź immunologiczną.
• Nietolerancja pokarmowa: reakcja ta zachodzi całkowicie z pominięciem układu odpornościowego. Wynika najczęściej z deficytów enzymatycznych lub zaburzeń metabolicznych, w których organizm nie jest w stanie prawidłowo strawić danego związku.

Nietolerancja laktozy u psów i kotów.

Laktoza jest dwucukrem naturalnie występującym w mleku. Do jej rozkładu na cukry proste niezbędny jest enzym laktaza. W przypadku braku lub niedostatecznej aktywności laktazy w przewodzie pokarmowym niestrawiony dwucukier ulega fermentacji w jelitach, co prowadzi do bolesnych wzdęć i uporczywej biegunki. Jedynym właściwym postępowaniem terapeutycznym jest tu bezwzględne wykluczenie produktów zawierających laktozę z jadłospisu zwierzęcia.

Nietolerancja glutenu w ujęciu rasowym.

Nietolerancja glutenu występuje u zwierząt towarzyszących znacznie rzadziej niż nietolerancja laktozy. Dla porównania, u ludzi problem ten dotyczy około 1–5% populacji i bywa przyczyną ciężkiej choroby autoimmunologicznej – celiakii. W świecie weterynaryjnym klasyczna nietolerancja glutenu została jak dotąd jednoznacznie udokumentowana wyłącznie u seterów irlandzkich.

Przez pewien czas przypuszczano, że gluten może odpowiadać za rozwój enteropatii i nefropatii białkogubnej u terierów pszenicznych (Soft-Coated Wheaten Terrier), jednak nowsze doniesienia naukowe jednoznacznie wykluczyły jego udział w tych schorzeniach (Vaden SL i wsp., 2000). Z kolei najnowsze badania wskazują na glutenozależne podłoże zespołu napadowych zaburzeń ruchowych – PGSD (Paroxysmal gluten-sensitive dyskinesia) u border terrierów (Lowrie M. i wsp., 2016, 2018). W związku z tym seter irlandzki oraz border terrier pozostają jedynymi rasami psów, w przypadku których eliminacja glutenu z diety posiada silne uzasadnienie merytoryczne.

Architektura alergenów – co naprawdę uczula psy i koty?

Alergia pokarmowa stanowi niezwykłe wyzwanie zarówno diagnostyczne, jak i terapeutyczne. W zdecydowanej większości przypadków rolę alergenu pełni białko – zazwyczaj wielkocząsteczkowa glikoproteina o masie przekraczającej 40 tysięcy daltonów (40 kDa).

Najczęstsze źródła alergii białkowych:

• U psów: wołowina, nabiał, pszenica, jaja kurze oraz mięso kurczaka.
• U kotów: mięso wołowe, nabiał, ryby oraz jagnięcina.

U zwierząt mięsożernych rzadko obserwuje się reakcje nadwrażliwości na składniki niebiałkowe. Jeśli już do nich dochodzi, dotyczą one zazwyczaj węglowodanów wchodzących w skład białek wiążących hapteny (np. inulina) lub stanowiących część antygenową glikoprotein.

Do grupy najsilniej uczulających substancji w żywieniu zwierząt zalicza się kazeinę mleka, tropomiozynę ryb oraz białka skorupiaków i mięczaków. Wśród surowców roślinnych wysokim potencjałem alergennym odznaczają się białka należące do nadrodzin: Bet v1 (owoce, soja, warzywa), kupin (orzechy, nasiona), prolamin (zboża, owoce), proteaz cysteinowych C1 (soja, kiwi) czy profilin.

Epitop (czyli fragment białka odpowiedzialny za wywołanie reakcji alergicznej) może mieć charakter liniowy lub konformacyjny (przestrzenny). Alergeny konformacyjne są znacznie bardziej podatne na denaturację w trakcie obróbki termicznej lub procesów trawiennych. Z tego powodu osobniki wrażliwe na natywne białka mogą dobrze tolerować pokarmy poddane wcześniej odpowiedniej obróbce technologicznej.

Na nasilenie i przebieg reakcji alergicznej nakładają się czynniki genetyczne, środowiskowe, a także geograficzne zróżnicowanie diety. W medycynie ludzkiej doskonałym przykładem jest zróżnicowany profil reaktywności na orzechy arachidowe – u pacjentów z USA reakcje wywołują głównie alergeny Ara h1, Ara h2 i Ara h3, u Hiszpanów Ara h9, zaś u Szwedów homolog Bet v 1 (Ara h8).

Predyspozycje rasowe i obraz kliniczny u zwierząt.

Objawy niepożądanych reakcji na pokarm u psów i kotów cechuje duża zmienność osobnicza oraz wiekowa.

Psy

W badaniach klinicznych przeprowadzonych m.in. w Szwajcarii i USA wykazano, że rasy takie jak West Highland White Terrier, Rhodesian Ridgeback oraz Mops wykazują wyraźne predyspozycje do częstszego zapadania na niepożądane reakcje na pokarm (AFR) oraz atopowe zapalenie skóry (CAD – canine atopic dermatitis). Co istotne, zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego w przebiegu AFR u 48% badanych psów ujawniały się we wczesnym wieku (poniżej 1. roku życia), wyprzedzając objawy skórne typowe dla CAD.

Koty

U kotów sugeruje się istnienie predylekcji rasowej do choroby podobnej do atopii (ALD – atopy-like disease) u kotów abisyńskich. Schorzenie to nie wykazuje powiązań z płcią zwierzęcia, choć statystycznie 59% zarejestrowanych przypadków ALD oraz skórnej postaci ARF (CARF – cutaneous adverse reaction to food) dotyczyło kotek. Średni wiek kota w momencie diagnozy CARF wynosi około 3,4 roku, podczas gdy pierwsze objawy ALD mogą ujawnić się wcześniej – u 72% zwierząt przed ukończeniem 3. roku życia.

Diagnostyka ARF: dlaczego testy z krwi bywają niewiarygodne?

Wykorzystywane komercyjnie testy serologiczne oznaczające poziom przeciwciał z krwi nie stanowią dostatecznie wiarygodnego narzędzia w diagnostyce niepożądanych reakcji na pokarm u małych zwierząt.

1. Swoiste IgE: Choć u psów dotkniętych ARF oraz CAD stwierdza się wyższe miana IgE w porównaniu z osobnikami zdrowymi, wyniki te mocno na siebie nachodzą i nie pozwalają na pewne zróżnicowanie pacjentów chorych od zdrowych.
2. Swoiste IgG: Prace badawcze (Zimmer i wsp., Halliwell i wsp.) wykazały brak zmian w poziomie przeciwciał IgE i IgG u psów z ARF po zastosowaniu diety eliminacyjnej. Ponadto podwyższony poziom IgG odnotowuje się zarówno u psów z ARF czy CAD, jak i u zwierząt całkowicie zdrowych. Obecność IgG świadczy jedynie o wcześniejszej ekspozycji na dane białko lub o reakcjach krzyżowych, a nie o ich bezpośrednim udziale w patogenezie schorzenia.
3. Proliferacja limfocytów: Ocena odpowiedzi limfocytów antygenowo-specyficznych, mimo że wyższa u zwierząt z AFR, również nie gwarantuje wystarczającej czułości i dokładności diagnostycznej.

Z tego powodu uniwersalnym i najpewniejszym standardem diagnostycznym wciąż pozostaje ścisła dieta eliminacyjna.

Dieta eliminacyjna i rola pokarmów monobiałkowych.

Głównym założeniem diety eliminacyjnej jest podawanie zwierzęciu składników, z którymi jego organizm nie miał wcześniej kontaktu.

• Domowa dieta monobiałkowa: uznawana przez wielu badaczy za wzorzec (u kotów oparta na jednym źródle białka; u psów na jednym źródle białka i jednym źródle węglowodanów).
• Wada diety domowej: czas potrzebny na jej wykonanie, potrzeba skorzystania z pomocy specjalisty, tj. dietetyka zwierzęcego, potrzeba edukacji.

Diety komercyjne oparte na białku hydrolizowanym.

W sytuacjach, gdy przygotowanie diety domowej jest niemożliwe, rozwiązaniem są komercyjne, pełnowartościowe diety monobiałkowe.
Stosowanie diety monobiałkowej niemal całkowicie narzuca na nas stosowanie diety mokrej, która zarówno w przypadku psów i kotów jest zwyczajnie zdrowsza niż dieta sucha. W większości suchych karm skład nie umożliwia potwierdzenia monobiałkowości zarówno przez jasność części mięsnej składu jak i dodawanych zbóż, strączków czy warzyw.

Czas trwania proby eliminacyjnej: okres stosowania diety eliminacyjnej wynosi obecnie od 10 do 12 tygodni dla obu gatunków. Choć zauważalna poprawa stanu zdrowia może nastąpić już po 10–14 dniach, przedwczesne przerwanie diety przed upływem 10–12 tygodni jest błędem proceduralnym.

Próba prowokacyjna.

Po ustąpieniu objawów klinicznych przechodzi się do fazy prowokacji. Polega ona na sukcesywnym, pojedynczym wprowadzaniu do jadłospisu białek stosowanych w przeszłości. Pozwala to precyzyjnie ustalić, który składnik wywołuje odpowiedź alergiczną. Przy zróżnicowanej w przeszłości diecie etap ten może trwać od kilku miesięcy do ponad pół roku.

Alternatywne źródła białka w dietach monoproteinowych.

Po zidentyfikowaniu szkodliwych alergenów przechodzi się na żywienie oparte na jednym, bezpiecznym źródle białka. W tzw. karmach monoproteinowych wykorzystuje się na starcie rzadziej stosowane gatunki mięs, takie jak królik, struś, kangur czy białko owadzie, następnie wracając powoli do klasycznych mięs potwierdzając co uczula naszego podopiecznego.

àBiałko owadzie (Hermetia illucens) – innowacja w dietetyce.

W ostatnich latach olbrzymią popularność zyskały larwy czarnej konfidentki (Hermetia illucens). Białko owadzie cechuje się znakomitym profilem aminokwasowym i tłuszczowym, stanowiąc doskonałą alternatywę dla białka ssaków i ptaków (Cappellozza i wsp., 2019). Ponadto jego produkcja doskonale wpisuje się w założenia gospodarki obiegu zamkniętego, redukując obciążenie środowiska naturalnego. Badania organoleptyczne dowiodły, że karmy oparte na suszonych owadach nie ustępują smakowitością produktom tradycyjnym.

Kompleksowa terapia: suplementacja i zabiegi pielęgnacyjne.

Postępowanie przy niepożądanych reakcjach na pokarm wymusza holistyczne podejście do pacjenta. Sama zmiana diety często musi być wsparta leczeniem objawowym, ukierunkowanym na świąd, regenerację skóry oraz opanowanie wtórnych zakażeń bakteryjnych lub grzybiczych.

1. Suplementacja celowana.

• Ochrona mikrobiomu jelitowego: preparaty probiotyczne i osłonowe.
• Regeneracja skóry i sierści: preparaty obfite w kwasy Omega-3, cynk i witaminy.
• Wsparcie antyoksydacyjne: preparaty osłonowe dla narządu wzroku i układu odpornościowego.

2. Pielęgnacja skóry.

Skóra jest największym organem organizmu i stanowi pierwszą barierę ochronną przed czynnikami zewnętrznymi. W przypadku schorzeń dermatologicznych niezmiernie ważna jest właściwa pielęgnacja, regularne oczyszczanie ran oraz nawilżanie naskórka z użyciem specjalistycznych preparatów weterynaryjnych, których częstotliwość stosowania określa lekarz weterynarii.

3. Terapia kanałów słuchowych.

Jedynym widocznym objawem alergii pokarmowej bywa nieraz nawracające zapalenie ucha zewnętrznego (otitis externa). O ile dieta eliminacyjna usuwa pierwotną przyczynę problemu, o tyle w faza ostra wymaga miejscowego leczenia: oczyszczania, nawilżania i redukcji stanu zapalnego. W tych działaniach pomagają specjalistyczne preparaty.

Podsumowanie.

Skuteczna walka z niepożądanymi reakcjami na pokarm u psów i kotów wymaga dokładnego rozróżnienia mechanizmów immunologicznych od metabolicznych. Prawidłowo przeprowadzona próba eliminacyjna – oparta na pełnowartościowej diecie monobiałkowej – w połączeniu z odpowiednią pielęgnacją skóry, uszu i wsparciem mikrobiomu stanowi jedyną sprawdzoną drogę do przywrócenia pełni zdrowia i komfortu życia naszych czworonożnych podopiecznych.