Żałoba u zwierząt – niewidzialna rana.

Temat żałoby po stracie zwierzęcia wciąż pozostaje na marginesie społecznej świadomości. Choć badania naukowe już od lat dowodzą, że śmierć ukochanego pupila może być równie bolesna, co utrata bliskiej osoby, to wciąż spotykamy się z bagatelizowaniem tego rodzaju doświadczenia. A skoro społeczeństwo często kwestionuje prawo człowieka do przeżywania żałoby po zwierzęciu, o ile trudniej jest przyznać, że podobne emocje mogą towarzyszyć również naszym czworonożnym przyjaciołom?

Żałoba to proces niezwykle indywidualny i złożony. Może przebiegać różnie, od krótkich okresów smutku po długotrwałe stany depresyjne. Intensywność i czas trwania żałoby zależą od wielu czynników, takich jak siła więzi między zwierzęciem a opiekunem, okoliczności śmierci oraz indywidualnych cech charakteru zarówno człowieka, jak i zwierzęcia.

Często w grupach ludzi zwierzolubnych spotykamy się z obawami opiekunów, którzy martwią się o samopoczucie swoich pupili po stracie towarzysza. Pytają, jak pomóc psu czy kotu poradzić sobie z żałobą i czy można mówić o depresji u zwierząt. Odpowiedź na te pytania nie jest prosta, ponieważ każde zwierzę przeżywa stratę na swój własny sposób.

Psy, jako zwierzęta stadne, tworzą silne więzi społeczne zarówno z ludźmi, jak i innymi zwierzętami. W środowisku domowym, gdzie ich świat jest ograniczony, relacje rodzinne odgrywają kluczową rolę.

Nie powinniśmy jednak odbierać odczuwania kotom, które z wyboru stadne nie są. Niemniej jednak są rutyniarzami, przyzwyczajają się do otoczenia również w zakresie istot żyjących wraz z nimi. Zależnie od zbudowanej relacji (która w ogromnym stopniu zależy od opiekunów) mogą odczuwać brak mniej lub bardziej, w określony dla siebie sposób lub jeśli relacja nie była zdrowa czuć ulgę i zmienić swoje zachowanie łapiąc głęboki oddech.
Z uwagi na niewielką ilość badań o kotach w tym artykule skupimy się na psach. Jednakże większość porad, uwag czy wskazówek warto przełożyć na naszych kocich podopiecznych.

Śmierć członka rodziny może więc wywołać u naszego zwierzęcia głębokie zaburzenia emocjonalne i prowadzić do zmian w jego zachowaniu.

Czy zwierzęta rozumieją śmierć? Dylematy nauki.

Kwestia tego, czy zwierzęta są zdolne do przeżywania żałoby, wciąż budzi wiele kontrowersji w środowisku naukowym. Choć coraz więcej badań wskazuje na to, że wiele gatunków doświadcza głębokiego smutku po stracie bliskich, to wciąż brakuje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy zwierzęta rozumieją śmierć w takim samym stopniu jak ludzie.

„Tanatologia porównawcza” – dziedzina nauki zajmująca się badaniem emocji i zachowań zwierząt związanych ze śmiercią – jest wciąż relatywnie młoda. Badacze, opierając się na obserwacjach i eksperymentach, próbują zrozumieć, jak różne gatunki doświadczają utraty i czy są w stanie pojąć jej nieodwracalność.

Wśród zwierząt, u których zaobserwowano zachowania świadczące o przeżywaniu żałoby, znajdują się szympansy, słonie, walenie, owce, a nawet ptaki takie jak łabędzie, sroki i kruki. Naukowcy zwracają uwagę, że te obserwacje sugerują, iż zwierzęta są zdolne do odczuwania głębokich emocji i mają własne sposoby radzenia sobie ze stratą.

Jednakże, ze względu na ograniczenia metodologiczne, badania nad żałobą u zwierząt wciąż pozostają obarczone pewnym marginesem błędu. Nie można przeprowadzić wywiadu z zwierzęciem, aby dowiedzieć się, co dokładnie czuje. Dlatego też naukowcy muszą polegać na interpretacji zachowań i gestów, co może prowadzić do różnych interpretacji.

Warto podkreślić, że u ludzi zrozumienie śmierci jest procesem długotrwałym, wymagającym wielu lat rozwoju. Z kolei zwierzęta mają zupełnie inne sposoby postrzegania świata i mogą doświadczać utraty w sposób dla nas niezrozumiały.

Psy też płaczą: dowody naukowe.

W ostatnich latach naukowcy coraz częściej potwierdzają, że psy są zdolne do przeżywania głębokich emocji, w tym żałoby. Badania przeprowadzone w 2022 roku przez włoskich naukowców dostarczyły kolejnych dowodów na to, że śmierć psiego towarzysza może mieć znaczący wpływ na samopoczucie pozostałego przy życiu zwierzęcia.

W badaniu wzięło udział ponad 400 właścicieli psów, którzy wypełnili szczegółową ankietę dotyczącą zmian w zachowaniu swoich pupili po stracie drugiego psa. Wyniki były jednoznaczne: zdecydowana większość opiekunów zauważyła negatywne zmiany w zachowaniu psa, który przeżył. Psy stawały się bardziej apatyczne, mniej chętne do zabawy, a często także wykazywały objawy lęku.

Co ciekawe, na intensywność i czas trwania żałoby u psa miała wpływ nie tylko długość wspólnego życia z utraconym towarzyszem, ale również jakość ich relacji oraz emocjonalny stan właściciela. Psy, które były bardzo blisko ze swoim zmarłym przyjacielem, a także psy, których właściciele sami przeżywali trudny okres żałoby, wykazywały bardziej nasilone objawy smutku i tęsknoty.

Co to oznacza dla opiekunów?

Wyniki badań podkreślają, jak ważne jest, aby zdawać sobie sprawę z emocjonalnych potrzeb naszych psów, zwłaszcza po przeżyciu straty. Opiekunowie powinni być cierpliwi i wspierający, zapewniając swoim pupilom dużo miłości i uwagi. Warto również pamiętać, że proces żałoby jest indywidualny i może trwać różnie długo u każdego psa.

Żałoba po stracie towarzysza: inne oblicza smutku.

Dotychczasowe badania skupiały się głównie na żałobie psów po śmierci drugiego psa w tym samym domu. Jednakże, sytuacja, w której psy są rozdzielone w wyniku rozstania opiekunów, również zasługuje na uwagę. W takiej sytuacji pies traci nie tylko swojego psiego towarzysza, ale także drugiego opiekuna, co może prowadzić do jeszcze głębszego doświadczenia straty.

Etapy żałoby u psów – zagadka dla nauki.

Choć wiemy, że psy przeżywają żałobę, to wciąż niewiele wiadomo o tym, jak wygląda ten proces. Nie mamy jednoznacznych odpowiedzi na pytanie, jakie etapy przechodzi pies po stracie bliskiej osoby. Czy podobnie jak ludzie, przechodzi przez różne fazy, takie jak negocjacje, złość czy akceptację? Badania nad tym zagadnieniem są wciąż na początkowym etapie.

Jak pomóc psu przejść przez żałobę?

Każdy pies przeżywa stratę na swój własny sposób. Nie ma uniwersalnego przepisu na to, jak pomóc psu poradzić sobie ze smutkiem. Jednakże, istnieją pewne ogólne wskazówki, które mogą okazać się pomocne:

• Obserwacja: Zwracaj uwagę na wszelkie zmiany w zachowaniu psa. Może on być bardziej apatyczny, mniej chętny do zabawy, a nawet wykazywać objawy agresji.
• Cierpliwość: Daj psu czas na opłakanie straty. Nie zmuszaj go do natychmiastowego powrotu do dawnych aktywności.
• Wsparcie: Zapewnij psu dużo miłości i uwagi. Spędzaj z nim więcej czasu, bawiąc się i głaszcząc.
• Rutyna: Staraj się utrzymać codzienną rutynę, aby zapewnić psu poczucie bezpieczeństwa.
• Konsultacja z behawiorystą: Jeśli zauważysz, że stan emocjonalny psa się pogarsza, nie wahaj się skonsultować z behawiorystą.

Kiedy zwrócić się o pomoc?

Jeśli Twój pies po stracie towarzysza:

• Przez dłuższy czas traci apetyt
• Ma problemy ze snem
• Jest agresywny wobec innych zwierząt lub ludzi
• Unika kontaktu z Tobą
• Wykazuje objawy depresji (np. apatia, brak zainteresowania otoczeniem)

To sygnały, że może potrzebować profesjonalnej pomocy.

Pożegnanie i żałoba – jak wspierać zwierzęta i siebie.

1. Pozwól na pożegnanie.

Choć może być to trudne, pozwalając psu/kotu na pożegnanie zmarłego towarzysza, umożliwiamy mu naturalny proces żałoby. Obserwacje pokazują, że zwierzęta społeczne często potrzebują fizycznego kontaktu z odchodzącym członkiem stada. Choć nie ma jednoznacznych naukowych dowodów na to, że „rozumieją” śmierć w ludzkim sensie, nasze doświadczenie sugeruje, że możliwość pożegnania może łagodzić ich stres i przyspieszać proces adaptacji do nowej sytuacji.

2. Zadbaj o siebie, aby pomóc zwierzęciu.

Zwierzęta towarzyszące są niezwykle wrażliwe na nasze emocje. Badania naukowe potwierdzają, że potrafią odczytać nasz nastrój na podstawie zapachu, mimiki i tonu głosu. Kiedy jesteśmy zestresowani lub smutni, nasze zwierzęta często odczuwają podobne emocje. Dlatego tak ważne jest, aby zadbać o swoje samopoczucie.

W jednym z eksperymentów psy, wąchając próbkę potu osoby zestresowanej, wykazywały wyraźny niepokój. Z kolei zapach osoby szczęśliwej wywoływał u nich pozytywne reakcje. To dowód na to, jak silny wpływ na naszych pupili mają nasze emocje.

3. Więcej uwagi i aktywności

Po stracie towarzysza, pies czy kot może potrzebować większej ilości naszej uwagi. Wspólne spędzanie czasu, zabawy i pieszczoty pomogą mu przetworzyć żałobę. Badania naukowe potwierdzają, że pozytywne interakcje z człowiekiem obniżają poziom stresu i zwiększają wydzielanie serotoniny – hormonu szczęścia.

Proponujemy wprowadzenie specjalnych aktywności, takich jak:

• Zabawy węchowe: Wyszukiwanie ukrytych smakołyków stymuluje zmysł węchu i pozwala zwierzęciu się zrelaksować i wyciszyć.
• Masaże: Delikatny ale umiejętny masaż może przynieść ulgę i wzmocnić więź między wami.
• Ćwiczenia relaksacyjne: Techniki takie jak TTouch mogą pomóc zwierzęciu się wyciszyć i zredukować napięcie.
• Wspólne spanie: Pozwól swojemu podopiecznemu spać blisko siebie, jeśli tego potrzebuje. Bliskość daje poczucie bezpieczeństwa.

4. Rutyna, ale z umiarem

Rutyna zapewnia psu oraz kotu poczucie bezpieczeństwa, ale zbyt duża monotonia może prowadzić do zniechęcenia i apatii. Dlatego warto wprowadzić niewielkie zmiany w codziennym harmonogramie.

Jak urozmaicić rutynę:

• Zmiany w karmieniu: Zamiast podawać jedzenie w misce, ukryj je w różnych miejscach lub zabawkach.
• Inne trasy spacerów: Odkrywajcie nowe miejsca podczas spacerów.
• Nowe zabawki: Regularnie wprowadzaj nowe zabawki, aby pobudzić ciekawość zwierzaka.

Jednocześnie warto zachować stałe godziny posiłków, spacerów i snu. To pomoże poczuć się bardziej bezpiecznie.

5. Kiedy szukać profesjonalnej pomocy?

Żałoba po stracie bliskiego towarzysza może trwać różnie długo. Jeśli zauważysz, że Twój podopieczny przez dłuższy czas nie wykazuje oznak poprawy lub jego stan się pogarsza, warto skonsultować się ze specjalistą. Behawiorysta pomoże Ci ocenić sytuację i dostosować odpowiednie strategie wsparcia.

Kiedy zwrócić się o pomoc:

• Długotrwałe zmiany w zachowaniu: Apatia, utrata zainteresowania zabawą, zmiany w apetycie, nadmierne szczekanie lub wycie mogą świadczyć o głębokim smutku.
• Problemy ze snem: Trudności z zasypianiem lub częste budzenie się w nocy mogą być sygnałem, że zwierzę ma problemy emocjonalne.
• Agresja: Zwiększona agresja wobec innych zwierząt lub ludzi może być objawem stresu i niepokoju.
• Samouszkodzenia: Jeśli zauważysz, że Twój podopieczny liże się nadmiernie lub drapie do krwi, koniecznie skonsultuj się z weterynarzem.

Co może zrobić behawiorysta?

• Ocena stanu emocjonalnego: Behawiorysta przeprowadzi szczegółowy wywiad i obserwację zwierzęcia, aby ocenić głębokość jego żałoby.
• Dobór odpowiednich ćwiczeń: Specjalista zaproponuje ćwiczenia, które pomogą zwierzęciu odzyskać radość życia i zmniejszyć stres.
• Współpraca z lekarzem weterynarii: W niektórych przypadkach może być konieczne zastosowanie leków, które pomogą złagodzić objawy depresji.

Pamiętaj, że szukanie pomocy nie jest oznaką słabości, a troski o dobro swojego pupila.

W przypadku kotów polecamy kontakt z dr Weroniką Penar z Purr Science – Naukowo o kotach.

Podsumowanie.

Stracie bliskiego towarzysza zwierzęta towarzyszą podobne emocje jak u ludzi. Psy oraz koty, jako zwierzęta społeczne, potrzebują czasu i wsparcia, aby przejść przez żałobę. Nasze emocje, jako opiekunów, mają ogromny wpływ na samopoczucie naszych pupili. Aby pomóc psu w tym trudnym okresie, warto zapewnić mu poczucie bezpieczeństwa, spokoju i miłości. Regularne spacery, zabawy, pieszczoty oraz utrzymanie rutyny dnia codziennego mogą okazać się niezwykle pomocne. Jeśli jednak zauważymy, że stan naszego pupila się pogarsza, warto skonsultować się z behawiorystą. Pamiętajmy, że każdy pies czy kot jest inny i proces żałoby przebiega indywidualnie.

Bibliografia:

1. Trojan M., Sikorska J., Przeżywanie i rozumienie śmierci z perspektywy prymatologicznej, „Ethos” 4(120)/2017, s. 213–225.
2. Franklin R.G. Jr., Nelson A.J., Baker M., Beeney J.E., Vesio Th.K., Lenz-Watson A., Neural responses to perceiving suffering in humans and animals, „Social Neuroscience” 8(3)/2013.
3. Van der Laan J.E., Vinke C.M., Arndt S.S., Evaluation of hair cortisol as an indicator of long-term stress responses in dogs in an animal shelter and after subsequent adopt, „Scientific Reports” 4/2022.
4. D’Aniello B., Semin G.R., Alterisio A., Aria M., Scandurra A., Interspecies transmission of emotional information via chemosignals: from humans to dogs (Canis lupus familiaris), „Animal Cognition” 21(1)/2018.
5. Albuquerque N., Guo K., Wilkinson A., Savalli C., Otta E., Mills D., Dogs recognize dog and human emotions, „Biology Letters” 1/2016.
6. Calvi E., Quassolo U., Massaia M., Scandurra A., D’Aniello B., D’Amelio P., The scent of emotions: A systematic review of human intra and interspecific chemical communication of emotions, „Brain and Behavior” 3/2020.
7. Andics A., Gácsi M., Faragó T., Kis A., Miklósi A., Voice-Sensitive Regions in the Dog and Human Brain Are Revealed by Comparative fMRI, „Current Biology” 24(5)/2014.
8. Franklin R., Nelson A.J., Baker M., Beeney J.E., Neural mechanisms of empathy for humans and animals, „Social Neuroscience” 1/2014.