Od koprofagii po długowieczność – wokół żywieniowych zagadek u psów.

Dla każdego lekarza weterynarii i troskliwego opiekuna zwierzęcia, kwestie związane z zaburzeniami przyjmowania pokarmu stanowią poważne wyzwanie, będące źródłem niepokoju i trudności diagnostycznych. Spektrum tych problemów jest szerokie i obejmuje stany od całkowitego braku apetytu, przez kompulsywny wzrost łaknienia, czyli polifagię (często skomplikowaną nieświadomym połykaniem powietrza – aerofagią), aż po apetyt spaczony, określany mianem pica.

Czym jest koprofagia i dlaczego dotyczy naszych czworonogów?

Jednym z zachowań, które jest naturalne dla zwierząt bytujących na wolności, ale wysoce niepożądane u naszych domowych pupili, jest koprofagia. Ten termin, wywodzący się ze starożytnej greki (gdzie kopros oznacza kał, a phagein – jeść), definiuje tendencję do spożywania odchodów – zarówno własnych (autokoprofagia), jak i cudzych. Choć problem najczęściej dotyczy jednego gatunku, obserwuje się również koprofagię obcogatunkową, czyli konsumpcję kału innych zwierząt. Dotyczy to zarówno odchodów roślinożerców (takich jak konie, przeżuwacze czy gryzonie), jak i kału mięsożerców, w tym kotów.

Warto zauważyć, że problem koprofagii bywa łączony ze sposobem utrzymania zwierząt. W środowisku, gdzie psy żyją w grupach, ryzyko wystąpienia tego zachowania jest statystycznie wyższe (o 33%) w porównaniu do gospodarstwa z jednym psem (zgodnie z danymi American Psychiatric Association i Statistical Manual of Mental Disorders 2013. 5th ed. Arlington).

Autokoprofagia u szczeniąt: z ciekawości czy ze stresu?

Najczęściej zjawisko autokoprofagii – zjadania własnego kału – jest obserwowane u szczeniąt. Jedną z przyczyn, która częściowo tłumaczy to zachowanie, jest wrodzona ciekawość zdrowo rozwijającego się młodego psa, który w ten sposób eksploruje swoje najbliższe otoczenie.

Jednak problem często eskaluje, gdy środowisko życia psa jest zbyt ubogie w bodźce. Ograniczona dostępność zabawek, brak odpowiednich kontaktów z innymi psami, a także niewystarczająca interakcja z człowiekiem sprawiają, że szczeniak zaczyna przenosić swoje zainteresowanie na przedmioty znajdujące się w pobliżu. Może to prowadzić do destrukcyjnych zachowań, takich jak wylewanie wody, gryzienie posłania, a finalnie – zabawa i spożywanie własnych odchodów.

Jeśli właściciel nie zareaguje na te sygnały poprzez wzbogacenie środowiska i pogłębienie więzi ze zwierzęciem, niepożądane zachowanie ulega utrwaleniu. U najmłodszych psów koprofagia może również stanowić imitację zachowania matki, która, zjadając kał, dba o czystość legowiska.

Niestety, równie często to niepokojące zachowanie wynika z braku higieny w boksie lub zastosowania nieprawidłowych metod wychowawczych. Karanie psa za załatwianie potrzeb fizjologicznych w domu może sprawić, że zwierzę, chcąc uniknąć kary, zaczyna zjadać własne odchody. Jeżeli takie działanie prowadzi do uniknięcia negatywnej konsekwencji, pies utwierdza się w przekonaniu o słuszności swojego postępowania i je powiela. Co więcej, zaobserwowano, że zaniedbania higieniczne w boksach sprzyjają warunkowaniu spożycia pokarmu z zapachem kału, co również może predysponować psy do koprofagii w przyszłości (Hart, 2011; Hart i wsp., 2018).

Analizując przyczyny koprofagii, musimy pamiętać, że pies jest zwierzęciem stadnym, a pewne zachowania mogą być zakodowane jako forma ochrony grupy. W warunkach grupowego utrzymania psów o różnym wieku niejednokrotnie zauważa się, że osobniki młodsze spożywają kał psów starszych i/lub schorowanych. Ten instynkt ma swoje korzenie w dzikiej naturze – w ten sposób chroni się stado przed drapieżnikami, które koncentrują swoje wysiłki na tropieniu i eliminowaniu najsłabszych, starych lub chorych ofiar.

Inną, równie interesującą hipotezą jest ta, która sugeruje dziedziczną tendencję do utrzymywania czystości w obrębie legowiska czy siedliska. Zgodnie z tym podejściem, psy spożywają odchody, aby wyeliminować potencjalne źródło pasożytów jelitowych. Uderzające jest to, że psy wykazują tendencję do zjadania wyłącznie „świeżego” kału, czyli takiego, który ma nie więcej niż 48 godzin, a więc jeszcze nie doszło w nim do rozwoju inwazyjnej formy pasożyta (Hart, 2011; Hart i wsp. 2018).

Stres i niedożywienie: dramatyczny apel o pomoc.

Pojęcie stada i silnej więzi z opiekunem prowadzi nas do kolejnej teorii: koprofagia jako wołanie o uwagę. W sytuacji braku odpowiedniego kontaktu emocjonalnego z właścicielem zwierzę może desperacko próbować zwrócić na siebie uwagę, nawet jeśli wiąże się to z ryzykiem nieuchronnej kary. Długotrwały stres, lęk, izolacja czy ograniczenie swobody (wybiegu) to czynniki, które naruszają strefę komfortu emocjonalnego zwierzęcia, co może prowadzić do szeregu zaburzeń, w tym właśnie do spożywania odchodów.

W skrajnych przypadkach, wynikających z niedożywienia – braku wystarczającej ilości karmy, wody, a nawet długotrwałego głodzenia – pies zmuszony jest do poszukiwania pożywienia. Zwykle odbywa się to w miejscach gromadzenia odpadów. Niemniej jednak, gdy do głodu dołącza izolacja i całkowity brak dostępu do pokarmu, zwierzę zaczyna spożywać odchody, a następnie inne niejadalne przedmioty. W tym kontekście koprofagia lub apetyt spaczony to nic innego, jak walka o przetrwanie, sytuacja, która nigdy nie powinna mieć miejsca w cywilizowanym świecie.

Warto również zaznaczyć, że koprofagia dotyczy także psów nadpobudliwych i cechujących się nadmierną żarłocznością, często określanych jako „greedy eaters”. Co ciekawe, badania prowadzone na tej grupie pozwoliły wyodrębnić zwierzęta, u których nigdy nie zaobserwowano tego zaburzenia – ich reakcja na odchody została sklasyfikowana jako wręcz silna awersja (Hart i wsp. 2018).

Rola diety i zdrowia trzustki.

Jednym z najważniejszych kierunków poszukiwania przyczyn koprofagii jest analiza diety i jej nieprawidłowego zbilansowania. Karmienie zwierzęcia pokarmem o niskiej jakości, trudno strawnym lub długotrwale monodietetycznie niedoborowym, może prowadzić do ograniczenia absorpcji kluczowych składników odżywczych i, w konsekwencji, do niedożywienia.

Badania prowadzone na gryzoniach, naczelnych i innych gatunkach wykazały, że w warunkach naturalnych i laboratoryjnych koprofagia może być mechanizmem służącym uzupełnieniu substancji wytwarzanych przez mikroflorę zdrowego osobnika. Podobne wnioski wyciągnięto w przypadku szczeniąt, które jedzą kał matki, by uzyskać witaminę B12 – niezbędny metabolit jej prawidłowo rozwiniętej flory jelitowej (Rosenberg i wsp. 2016; Combes i wsp. 2014; Danchin i wsp. 2017).

Koprofagię często obserwuje się również w przebiegu chorób przewodu pokarmowego, ze szczególnym uwzględnieniem zaburzeń funkcjonowania trzustki.

Trzustka pełni kluczową rolę w procesach trawienia i wchłaniania większości składników odżywczych. Wydziela także czynniki antybakteryjne, które są niezbędne do utrzymania prawidłowego stanu mikrobiomu. Niedobór enzymów lub innych elementów soku trzustkowego prowadzi do poważnych zaburzeń trawiennych, absorpcyjnych i mikrobiotycznych. Zmieniona jakość i ilość flory jelitowej sprzyja nadmiernemu rozwojowi potencjalnie szkodliwych bakterii, osłabia połączenia międzykomórkowe nabłonka jelit, zakłóca odżywienie kolonocytów i upośledza odporność komórkową oraz humoralną (Honneffer i wsp. 2014).

Mikroflora jelitowa: klucz do długowieczności i nowoczesne terapie.

Ogromny potencjał, jaki drzemie w prawidłowym mikrobiomie zdrowego organizmu – na co wskazuje chociażby jego bardzo duża pula genowa (Simpson i wsp. 2002) – naturalnie nasunął badaczom ideę jego transplantacji i wykorzystania w leczeniu chorych zwierząt i ludzi. Idea zaszczepiania zdrowej mikroflory nie jest wcale nowa. Pierwsze wzmianki o użyciu zawiesiny kału od zdrowych osób w terapii zatruć pokarmowych, „chorób gorączkowych” (Wen Bing) oraz duru brzusznego pochodzą już z IV wieku n.e., spisane w chińskiej księdze medycyny ratunkowej autorstwa Hong Ge (Zhang i wsp. 2018).

W Europie pierwsze publikacje na temat skuteczności tzw. „lewatyw kałowych” w przypadku ciężkiego rzekomobłoniastego zapalenia jelita grubego pojawiły się dopiero w 1958 roku (Eiseman i wsp. 1958). Obecnie Transplantacja Mikroflory Jelitowej (FMT – Fecal Microbiota Transplantation) od zdrowego dawcy stanowi oficjalną wytyczną w leczeniu nawracającej infekcji Clostridium difficile (od 2013 r., wg. Surawicz i wsp. 2013). FMT uważa się za skuteczną metodę rekonstrukcji mikroflory u pacjentów z nawracającymi chorobami przewodu pokarmowego (np. infekcją Clostridium difficile, nieswoistymi zapaleniami jelit – IBD), a także w przypadku cukrzycy, marskości wątroby czy schorzeń wynikających z zaburzonej komunikacji na osi „jelito-mózg” (Zhang i wsp. 2018).

FMT w weterynarii: obiecujący start u psów i kotów.

W dziedzinie weterynarii pierwsze doniesienia o przeszczepach mikroflory dotyczyły przeżuwaczy – u zwierząt z brakiem apetytu lub atonią przewodu pokarmowego podawano zawartość żwacza pobraną od zdrowego dawcy. Kolejne badania potwierdziły efektywność FMT w profilaktyce cirkowirusowej u macior, wspieraniu leczenia parwowirozy u szczeniąt oraz w terapii zapalenia okrężnicy u koni (Niederwerder i wsp. 2018).

Terapia przeszczepianą mikroflorą z powodzeniem znalazła zastosowanie w leczeniu uporczywych, antybiotykoopornych infekcji wywołanych przez Clostridium perfringens u psów (Murphy i wsp. 2014). U kotów natomiast odnotowano skuteczność tej metody w przypadku przewlekłego wrzodziejącego zapalenia okrężnicy (Furmański i wsp. 2017).

Należy jednak podkreślić, że zastosowanie FMT w leczeniu chorób przewodu pokarmowego u zwierząt wciąż znajduje się w początkowej fazie badań. Brakuje naukowych dowodów na jego wpływ na większość chorób pozajelitowych, takich jak zaburzenia neurologiczne, choroby układu oddechowego, nowotwory czy schorzenia związane z wiekiem. Mimo tego wczesnego etapu, dotychczasowe prace dowodzą, że FMT jest obiecującym narzędziem o dużym potencjale praktycznego wykorzystania w medycynie weterynaryjnej (Niederwerder i wsp. 2018).

Probiotyki kontra proces starzenia.

Transplantacja kału nie jest jedyną drogą do modyfikacji mikroflory. Znacznie prostszym rozwiązaniem jest doustna suplementacja probiotykami, często podawanymi w synergii z prebiotykami.

Niezwykle interesujące badanie opublikowane przez Xu i wsp. w 2019 roku objęło 90 psów. Otrzymywały one suplement złożony z trzech szczepów bakterii: Lactobacillus casei Zhang, L. plantarum P-8 i Bifidobacterium animalis subsp. lactis V9. Psy podzielono na grupy wiekowe: starsze (5–13 lat), dorosłe (9–24 miesiące) oraz rosnące (poniżej 8 miesięcy). Wszystkim podawano preparat przez 60 dni. Po zakończeniu kuracji okazało się, że mikroflora psów starszych po 60 dniach eksperymentu zaczęła przypominać kompozycję mikrobiomu charakterystyczną dla młodszych osobników. Co więcej, u starszych zwierząt zaobserwowano poprawę apetytu oraz wyrównanie masy ciała, co wynikało z efektywniejszego wykorzystania składników pokarmowych. Stwierdzono również spadek stężenia czynników zapalnych przy jednoczesnym wzroście odporności. Wszystkie te pozytywne zmiany przypisano odbudowie mikrobiomu po wprowadzeniu probiotycznych szczepów do diety (Xu i wsp. 2019).

Starzenie się organizmu, w tym jego mikroflory, wiąże się ze wzrostem poziomu stanów zapalnych i spadkiem odporności (Smith i wsp. 2017). Uważa się, że te zmiany mogą przyczyniać się do skracania czasu przeżycia. Nasuwa się zatem fundamentalne pytanie: czy poprzez odnowienie i wzmocnienie mikroflory jelit możemy – wykorzystując naturalne mechanizmy dążenia organizmu do homeostazy immunologicznej – spowolnić (lub zahamować) proces starzenia się? (Guo i wsp. 2014).

Być może cała teoria długowieczności opiera się na utrzymaniu prawidłowej mikroflory jelitowej, a życie makroorganizmu jest zależne od bakterii w znacznie większym stopniu, niż kiedykolwiek podejrzewaliśmy.

Koprofagia: ryzyko zdrowotne, które wymaga interwencji.

Niezależnie od metody, jaką zdecydujemy się wpłynąć na mikroflorę (FMT, probiotyki, etc.), koprofagia u zwierząt towarzyszących człowiekowi pozostaje zachowaniem wysoce niepożądanym. Co więcej, stanowi ona realne źródło potencjalnych infekcji pasożytniczych, a nawet zatruć.

Literatura weterynaryjna opisuje wstrząsający przypadek zatrucia karprofenem u młodego psa, będący bezpośrednią konsekwencją koprofagii (Hutchins i wsp. 2013). Właściciele posiadali dwa psy: starszego, regularnie leczonego niesteroidowym lekiem przeciwbólowym, oraz młodszą sukę, mieszańca poniżej pierwszego roku życia, która wykazywała tendencję do zjadania odchodów i dzieliła ze starszym psem ten sam wybieg. W pewnym momencie u młodego psa zaobserwowano pogorszenie samopoczucia, nadmierne pragnienie i nietrzymanie moczu. Badania laboratoryjne potwierdziły obecność karprofenu w surowicy i bioptatach wątroby. Dzięki szybkiej reakcji opiekunów, wdrożeniu intensywnego leczenia oraz terapii behawioralnej, zwierzę przeżyło.

Ten przypadek dobitnie udowadnia, jak poważne konsekwencje może nieść za sobą koprofagia, i że problem ten nie może być bagatelizowany. Dlatego, choć zjawisko to może wynikać z naturalnych dla dzikiego świata zachowań, ze względów bezpieczeństwa jest ono kategorycznie niepożądane u zwierząt domowych. W jego leczeniu i zapobieganiu należy stosować właściwe narzędzia behawioralne, wprowadzać odpowiednią dietę i rygorystycznie przestrzegać podstawowych zasad higieny w otoczeniu zwierzęcia. Jednocześnie, mając na uwadze olbrzymi potencjał zawarty w mikrobiomie (teoria długowieczności?), powinniśmy go wykorzystywać we właściwy, naukowo udokumentowany sposób, zgodnie ze sztuką lekarsko-weterynaryjną.

Podsumowanie.

Artykuł omawia złożony problem zaburzeń żywieniowych u zwierząt towarzyszących (psów i kotów), koncentrując się na koprofagii – zjadaniu odchodów.

1. Przyczyny i Kontekst Koprofagii

Koprofagia jest postrzegana jako poważne wyzwanie weterynaryjne, zaliczane do szerokiego spektrum zaburzeń, w tym anoreksji, polifagii i pica.

• Behawioralne i środowiskowe: U szczeniąt wynika często z ciekawości, naśladowania matki lub, co kluczowe, z ubożenia środowiska (brak bodźców, izolacja) lub błędów wychowawczych (karanie psa za załatwianie się w domu).
• Instynktowne: U psów stadnych może być to pozostałość instynktu ochrony stada przed drapieżnikami (usuwanie oznak słabości/choroby) oraz dziedziczna tendencja do utrzymywania czystości. Psy preferują kał świeży, niezawierający inwazyjnych form pasożytów.
• Dietetyczne i medyczne: Koprofagia może być symptomem niedoborów pokarmowych (zła dieta, niska strawność) lub poważnych chorób przewodu pokarmowego, zwłaszcza zaburzeń trzustki, które upośledzają trawienie, wchłanianie i równowagę mikrobiomu. Może być również dramatyczną walką o przetrwanie w skrajnych warunkach głodu.

2. Mikroflora i Nowoczesna Terapia

Artykuł przechodzi do roli mikrobiomu jelitowego, podkreślając, że koprofagia może być u niektórych gatunków sposobem na uzupełnienie brakujących metabolitów (np. witaminy B12) wytwarzanych przez zdrową florę bakteryjną.

• Transplantacja mikroflory jelitowej (FMT): Jest to starożytna (znana od IV w. n.e.) i nowoczesna metoda leczenia. W weterynarii FMT wykazuje potencjał w terapii nawracających infekcji (Clostridium), parwowirozy u szczeniąt oraz przewlekłego zapalenia okrężnicy u kotów. Wciąż jednak jest to obszar we wczesnej fazie badań.
• Probiotyki i długowieczność: Doustna suplementacja probiotykami jest prostszą metodą. Badania wykazały, że u starszych psów probiotyki mogą prowadzić do „odmłodzenia” mikroflory (składem przypomina młodszą), co skutkuje poprawą apetytu, masy ciała oraz obniżeniem czynników zapalnych. Sugeruje to, że utrzymanie zdrowego mikrobiomu może być kluczem do spowolnienia procesów starzenia i długowieczności.

3. Konkluzje i Środki Zaradcze

Koprofagia jest zjawiskiem, które nie może być bagatelizowane, ponieważ niesie ze sobą ryzyko infekcji pasożytniczych i zatruć (np. zatrucie karprofenem po zjedzeniu kału psa leczonego NLPZ).

Leczenie i zapobieganie koprofagii wymaga kompleksowego podejścia:

1. Właściwa dieta (odpowiednie zbilansowanie i strawność).
2. Podstawowe zasady higieny (natychmiastowe usuwanie odchodów).
3. Właściwe narzędzia behawioralne i wzbogacenie środowiska.

Niezależnie od teorii (instynkt, niedobory, długowieczność), problem koprofagii należy rozwiązywać, wykorzystując współczesną wiedzę weterynaryjną i potencjał mikrobiomu.

Bibliografia:

1. American Psychiatric Association: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders 5th ed. Arlington
2. Combes, S., Gidenne, T., Cauquil, L., Bouchez, O., and Fortun-Lamothe, L.: Coprophagous behavior of rabbit pups affects implantation of cecal microbiota and health status. J Anim Sci. 2014; 92: 652–665
3. Danchin A., Braham S.: Coenzyme B12 synthesis as a baseline to study metabolite contribution of animal microbiota. Microbial Biotechnology. 2017; 10(4), 688–701;doi:10.1111/1751-7915.12722
4. Eiseman B., Silen W., Bascom G.S., Kauvar A.J.: Fecal enema as an adjunct in the treatment of pseudomembranous enterocolitis. Surgery. 1958; 44:854–859
5. Furmański, S., Mor, T.: First case report of fecal microbiota transplantation in a cat in Israel. Israel J. Vet. Med. 2017;72, 35–41
6. Guo L, Karpac J, Tran SL, Jasper H. PGRP-SC2 promotes gut immune homeostasis to limit commensal dysbiosis and extend lifespan. Cell. 2014; 156:109–22. doi: 10.1016/j.cell.2013.12.018
7. Hart B.L.: Behavioural defences in animals against pathogens and parasites: parallels with the pillars of medicine in humans. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2011. 366(1583): 3406–3417.doi: 1098/rstb.2011.0092
8. Hart B.L., Hart L.A., Thigpen A.P., Tran A., Bain M.J.: The paradox of canine conspecific coprophagy. Veterinary Medicine and Science. 2018; 4, pp. 106–114; DOI: 10.1002/vms3.92
9. Hart B.L., Hart L.A.: How mammals stay healthy in nature: the evolution of behaviours to avoid parasites and pathogens. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2018 Jul 19; 373(1751): 20170205.doi: 1098/rstb.2017.0205
10. Honneffer J.B., Minamoto Y., Suchodolski J. S.: Microbiota alterations in acute and chronic gastrointestinal inflammation of cats and dogs. World Journal of Gastroenterology. World J Gastroenterol 2014 November 28; 20(44): 16489-16497. DOI: 10.3748/wjg.v20.i44.16489
11. Hutchins RG, Messenger KM, Vaden SL.: Suspected carprofen toxicosis caused by coprophagia in a dog. J Am Vet Med Assoc. 2013 Sep 1;243(5):709-11. doi: 10.2460/javma.243.5.709
12. Murphy, T., Chaitman, J., Han, E.: Use of fecal transplant in eight dogs with refractory Clostridium perfringens associated diarrhea. J. Vet. Intern. Med. 2014; 28, 1047
13. Niederwerder M.C.: Fecal microbiota transplantation as a tool to treat and reduce susceptibility to disease in animals. Veterinary Immunology and Immunopathology. 2018; 206: 65-72. org/10.1016/j.vetimm.2018.11.002
14. Rosenberg, E., and Zilber-Rosenberg, I.: Microbes drive evolution of animals and plants: the hologenome concept. MBio 2016; 7: e01395.
15. Smith P, Willemsen D, Popkes ML, Metge F, Gandiwa E, Reichard M, et al. Regulation of life span by the gut microbiota in the shortlived African turquoise killifi Elife. 2017; 6:e27014. doi: 10.7554/eLif e.27014
16. Surawicz C.M., Brandt L.J., Binion D.G., Ananthakrishnan A.N., Curry S.R., Gilligan P.H., McFarland L.V., Mellow M., Zuckerbraun B.S.:Guidelines for diagnosis, treatment, and prevention of Clostridium difficile infections. Am J Gastroenterol. 2013; 108:478–498
17. Xu H., Huang W., Hou Q., Kwok L-Y., Laga W., Wang Y., Ma H., Sun Z., Zhan H.: Oral Administration of Compound Probiotics Improved Canine Feed Intake, Weight Gain, Immunity and Intestinal Microbiota. Front. Immunol. 2019; 10:666. doi: 10.3389/fi2019.00666
18. Zhang F., Cui B., He X. , Ni Y., Wu K., Fan D.: Microbiota transplantation: concept, methodology and strategy for its modernization. Protein Cell. 2018; 9(5):462–473. org/10.1007/s13238-018-0541-8