Jak rozpoznać i zrozumieć zmiany związane z wiekiem u psów i kotów.

Współczesna medycyna weterynaryjna, idąc ramię w ramię z rosnącą świadomością opiekunów na temat profilaktyki i troskliwej opieki, znacząco wydłużyła życie naszych czworonożnych towarzyszy. To wspaniała wiadomość, która niesie ze sobą jednak nowe wyzwania – coraz częściej spotykamy się bowiem ze schorzeniami typowymi dla podeszłego wieku. Jednym z nich jest zespół zaburzeń poznawczych (CCD, ang. Cognitive Dysfunction Syndrome), potocznie określany mianem demencji, dotykający zarówno psy, jak i koty.

Starość nie radość? Jak mądrze wspierać seniora na czterech łapach.

Choroby wieku dojrzałego są często naturalną konsekwencją procesów starzenia się organizmu. Choć zegara biologicznego nie zatrzymamy, odpowiednia opieka i, w razie potrzeby, leczenie, mogą znacząco spowolnić te procesy oraz złagodzić ich skutki. Pamiętajmy, że każdy zwierzak starzeje się w indywidualnym tempie, a nasilenie objawów bywa różne.

Co się zmienia? Przede wszystkim zauważalne stają się modyfikacje w zachowaniu naszego pupila. Zmysły mogą reagować na bodźce z mniejszą intensywnością, a w skrajnych przypadkach dochodzić do ich dysfunkcji. Zmieniają się dotychczasowe upodobania i potrzeby, a także dobowy rytm aktywności – starsze zwierzęta często potrzebują więcej snu i częstszego odpoczynku. Może pojawić się mniejsze zainteresowanie otoczeniem, a sytuacje wcześniej akceptowalne, nagle stają się źródłem stresu.

Spadek aktywności jest przez wielu opiekunów postrzegany jako nieuchronny element starości. I poniekąd słusznie, jednak często jest on również symptomem różnych dolegliwości bólowych czy chorób towarzyszących zaawansowanemu wiekowi, takich jak choroba zwyrodnieniowa stawów (osteoarthritis), otyłość czy schorzenia tarczycy. Jeśli zwierzę odczuwa znaczny ból lub dyskomfort, naturalnie będzie unikało ruchu. Co istotne, psy i koty, jako potomkowie drapieżników, wykazują dużą odporność na ból, co niestety może skutkować zbyt późnym zauważeniem ich cierpienia. W przypadku problemów z aparatem ruchu warto wdrożyć suplementację ustaloną z lekarzem weterynarii, najlepiej ortopedą. Czasem jednak obserwujemy zjawisko odwrotne – nadmierna aktywność u starszego zwierzęcia może stwarzać mylne wrażenie doskonałej kondycji, podczas gdy w rzeczywistości bywa objawem np. nadczynności tarczycy czy właśnie postępującej demencji.

Subtelne sygnały, wielkie znaczenie: zmiany behawioralne u starszych zwierząt.

Zmiany w zachowaniu starszych psów i kotów zazwyczaj postępują na tyle wolno, że opiekunowie nie od razu je dostrzegają. Często nie są one wynikiem zupełnie nowego problemu, lecz nasileniem się dolegliwości, z którymi młodszy organizm, mimo pewnych trudności, jeszcze sobie radził.

Wraz z wiekiem spada tolerancja na rozmaite bodźce. Starsi podopieczni gorzej znoszą dyskomfort psychiczny i fizyczny – głośne dźwięki, energiczne towarzystwo młodych zwierząt czy obecność nieznajomych osób. To, co kiedyś było akceptowalne, z wiekiem może stać się źródłem frustracji, prowadząc nawet do zachowań agresywnych lub silnego wycofania.

Osłabienie lub utrata funkcji poszczególnych zmysłów, będące konsekwencją starzenia, wprowadzają zwierzę w stan niepewności, destabilizacji i poczucia zagrożenia. To z kolei może sprzyjać rozwojowi fobii i stanów lękowych. Silne napięcie emocjonalne bywa również efektem problemów komunikacyjnych z innymi przedstawicielami tego samego gatunku. Szczególnie dotyczy to kotów niewychodzących, dzielących wspólną przestrzeń domową. Sygnały werbalne i niewerbalne wysyłane przez seniora stają się niezrozumiałe dla jego kocich współlokatorów, a on sam, z powodu dysfunkcji zmysłów, ma ograniczoną zdolność odbioru komunikatów od nich. Podobne trudności można zaobserwować u psów, u których relacje z innymi czworonogami podczas spacerów mogą ulec diametralnej zmianie.

Wiele z tych przemian w zachowaniu zwierząt jest wynikiem długotrwałych procesów zwyrodnieniowych zachodzących w mózgu. Ich całokształt często określa się wspólnym mianem wspomnianego już zespołu zaburzeń poznawczych (CCD). Zaburzenia te są efektem różnorodnych zmian neuronalnych, wahań stężenia neuroprzekaźników, a także przemian metabolicznych, naczyniowo-mózgowych czy biochemicznych, które mają miejsce bezpośrednio w tkance mózgowej i nie są skutkiem zaburzeń w innych narządach.

Zespół zaburzeń poznawczych (CCD) u czworonogów: głębsze spojrzenie na „demencję” psów i kotów.

W poprzedniej części naszego przewodnika poruszyliśmy temat starzenia się naszych czworonożnych przyjaciół. Przyjrzyjmy się bliżej jednemu z najpoważniejszych wyzwań wieku senioralnego u psów i kotów – zespołowi zaburzeń poznawczych, znanemu pod skrótem CCD (od ang. Cognitive Dysfunction Syndrome). Choć termin ten brzmi naukowo, w codziennym języku często określa się go mianem „demencji zwierzęcej”, co trafnie oddaje jego naturę, będącą odpowiednikiem ludzkiej demencji starczej czy choroby Alzheimera.

Co kryje się za diagnozą CCD? Przyczyny i istota schorzenia.

U źródeł zespołu zaburzeń poznawczych leżą postępujące wraz z wiekiem zmiany w organizmie, ze szczególnym uwzględnieniem procesów neurologicznych. Starzenie się układu nerwowego prowadzi do modyfikacji, które wpływają na funkcje kognitywne zwierzęcia. Mówiąc prościej, CCD to zespół geriatrycznych zmian w zachowaniu naszego pupila, które nie mają bezpośredniego związku z innymi schorzeniami somatycznymi. Innymi słowy, diagnoza CCD jest stawiana, gdy inne potencjalne medyczne przyczyny nietypowych zachowań zostaną wykluczone.

Zwierzęta cierpiące na to schorzenie manifestują objawy będące odzwierciedleniem stopniowego pogarszania się funkcji komórek nerwowych w mózgu. Warto podkreślić, że moment pojawienia się pierwszych symptomów jest zmienny i zależy od wielu czynników, takich jak gatunek, rasa, a nawet wielkość danego osobnika. U psów pierwsze, często subtelne, sygnały mogą być zauważalne już około 7.–8. roku życia. U ras mniejszych, które statystycznie żyją dłużej, ten próg może przesunąć się nawet do około 10. roku życia. W przypadku kotów, pierwsze symptomy demencji mogą pojawić się u osobników wkraczających w wiek senioralny, czyli już od 8. roku życia, jednak statystycznie częściej dotyczy to kotów między 10. a 15. rokiem życia. Badania naukowe, takie jak te przeprowadzone przez Cerną i współpracowników w 2020 roku, dostarczają niepokojących danych: ponad jedna czwarta kotów w wieku od 11 do 14 lat wykazuje kliniczne objawy pogorszenia funkcji poznawczych. Odsetek ten wzrasta do ponad połowy u kotów, które przekroczyły 15. rok życia.

Klucz do rozpoznania: akronim DISHA i inne ważne sygnały.

Diagnostyka zespołu zaburzeń poznawczych opiera się na wnikliwej obserwacji zmian w zachowaniu zwierzęcia oraz wykluczeniu innych chorób. Pomocnym narzędziem, często wykorzystywanym przez lekarzy weterynarii do usystematyzowania objawów, jest akronim DISHA. Każda litera odpowiada określonej kategorii problemów:

• D (Disorientation) – Dezorientacja: Zwierzę może gubić się w znanym otoczeniu, sprawiać wrażenie zagubionego, wpatrywać się w przestrzeń lub mieć problem ze znalezieniem miski czy legowiska.
• I (Interaction changes) – Zmiany w interakcjach: Dotyczy to zarówno relacji z opiekunami, jak i innymi zwierzętami. Pies lub kot może stać się bardziej wycofany, mniej chętny do pieszczot, lub przeciwnie – nadmiernie zależny i lękliwy przy rozłące.
• S (Sleep-wake cycle changes) – Zmiany cyklu snu i czuwania: Charakterystyczne jest nocne pobudzenie, bezcelowe wędrowanie po domu, wokalizacja, przy jednoczesnej zwiększonej senności w ciągu dnia.
• H (Housesoiling, loss of housetraining) – Załatwianie potrzeb fizjologicznych w domu: Zwierzę, które dotychczas było nauczone czystości, zaczyna brudzić w domu, pomimo regularnych spacerów (w przypadku psów) czy dostępu do kuwety (u kotów).
• A (Activity level alterations) – Zmiany w poziomie aktywności: Obserwuje się spadek ogólnej aktywności, mniejsze zainteresowanie zabawą, apatię, ale czasami również niepokój ruchowy, bezcelowe chodzenie.

Należy jednak pamiętać, że spektrum objawów CCD jest szersze. Inne symptomy, które mogą mieć istotne znaczenie diagnostyczne i powinny zaniepokoić opiekuna, to między innymi:

• Nadmierna wokalizacja: częste, nieuzasadnione miauczenie lub szczekanie, zwłaszcza w nocy.
• Zmieniona reakcja na bodźce: słabsza reakcja na komendy, dźwięki, lub wręcz przeciwnie – nadwrażliwość i lękliwość.
• Zmniejszona dbałość o higienę: szczególnie u kotów można zaobserwować zaniedbywanie toalety futra.
• Zmiana apetytu: zarówno spadek, jak i niekiedy wzrost łaknienia, bez związku z innymi problemami zdrowotnymi.

Rozpoznanie tych subtelnych, lecz znaczących zmian jest pierwszym krokiem do zapewnienia naszemu starzejącemu się pupilowi odpowiedniego wsparcia i poprawy jakości jego życia w złotym wieku.

Kiedy umysł płata figle – zmiany w zachowaniu psów i kotów z zespołem dysfunkcji poznawczych.

Gdy zespół dysfunkcji poznawczych (CCD) zaczyna odciskać swoje piętno na psychice naszych czworonożnych przyjaciół, ich zachowanie ulega głębokim przemianom, będącym bezpośrednią konsekwencją zaburzeń w sferze kognitywnej. Podstawowym trzonem problemów behawioralnych staje się dezorientacja, zatracanie wcześniej nabytych umiejętności oraz pojawianie się nieznanych dotąd, niepożądanych reakcji. Co więcej, obserwujemy wyraźne modyfikacje w sposobie, w jaki zwierzę wchodzi w interakcje z ludźmi oraz przedstawicielami innych gatunków.

Najczęściej te zmiany manifestują się poprzez pojawienie się nowych lęków i stanów niepokoju, trudności w rozpoznawaniu znanych dotąd osób, miejsc czy zwierząt, a także poprzez inne symptomy świadczące o pogorszeniu pamięci i zdolności do uczenia się. Szczególnie czujnie należy monitorować relacje w grupie zwierząt, w której znajduje się osobnik z postępującą utratą wzroku lub słuchu, bądź taki, u którego widoczne są już objawy demencji. Jest to kluczowe zwłaszcza w przypadku starszych kotów żyjących w zamkniętych społecznościach. Zwierzęta doświadczające dysfunkcji sensorycznych mogą w takich okolicznościach stracić swoją dotychczasową pozycję w hierarchii grupy, co nierzadko prowadzi do prześladowań ze strony współmieszkańców. Odtrącanie od ulubionych miejsc czy ciągłe przepędzanie przez inne koty staje się dla nich dodatkowym źródłem frustracji.

W kontaktach z ludźmi i innymi zwierzętami osobniki dotknięte CCD prezentują szerokie spektrum zmienionych interakcji. Zdarza się, że zwierzęta, które wcześniej charakteryzowały się przyjaznym nastawieniem, zaczynają przejawiać agresję nawet wobec tych, które dotychczas akceptowały. Z drugiej strony, te, które dotąd reagowały nieufnie i nietolerancyjnie, mogą niespodziewanie złagodnieć. Zarówno u psów, jak i kotów może rozwinąć się lęk separacyjny, wynikający z nadmiernego przywiązania do opiekuna. Niekiedy zwierzęta przestają reagować na powrót domowników, nie witają ich, unikają kontaktu i zdają się ich ignorować.

U zwierząt z zespołem dysfunkcji poznawczej obserwuje się również dezorganizację całego rytmu dobowego. To efekt pogorszenia funkcjonowania układu cholinergicznego, który odgrywa istotną rolę w procesach pamięciowych, kontroli motorycznej oraz regulacji faz snu REM. Zaburzenia cyklu snu i czuwania najczęściej objawiają się nadmierną sennością w ciągu dnia, kompensowaną wzmożoną aktywnością nocną. Zwierzęta często cierpią na bezsenność, stają się niespokojne i nerwowe – mogą doświadczać duszności, nadmiernie wokalizować, niespokojnie przemierzać przestrzeń, mają trudności z relaksacją i zaśnięciem. Zmieniają się również ich preferencje dotyczące miejsc odpoczynku i snu. Starsze osobniki, zwłaszcza koty, wykazują obniżoną zdolność termoregulacji, instynktownie poszukując ciepłych i miękkich legowisk.

Deficyty pamięci stanowią jeden z pierwszych, łatwo rozpoznawalnych sygnałów wczesnego starzenia się mózgu zarówno u psów, jak i kotów. Zmniejszona produkcja lub nieprawidłowy metabolizm neuroprzekaźników odpowiedzialnych za prawidłowy ruch, orientację przestrzenną, pamięć, samopoczucie i apetyt mogą prowadzić do ich zaburzenia. Problemy z pamięcią są źródłem dezorientacji w znanym dotąd otoczeniu. Pies może sygnalizować potrzebę wyjścia na spacer, kierując się do niewłaściwych drzwi, lub próbować dostać się do pomieszczenia, a następnie zachowywać się, jakby nie pamiętał, dlaczego tam zmierzał. Zwierzę może wpadać na znajome przedmioty, takie jak meble, nie potrafiąc ich ominąć. Brak orientacji przestrzennej często leży u podłoża problemów z korzystaniem z kuwety u kotów, które zapominają jej lokalizację i załatwiają się poza nią. Podobne trudności z kontrolą fizjologiczną obserwuje się u psów, które domagają się wyjścia na zewnątrz, by po chwili załatwić swoje potrzeby w domu, co jest wynikiem zaburzeń pamięci. Innym przykładem dysfunkcji poznawczych jest ograniczenie lub całkowity zanik zachowań pielęgnacyjnych. Jest to szczególnie widoczne u kotów, które zapominają o dbaniu o swoje futro, co negatywnie wpływa na jakość ich okrywy włosowej – staje się ona matowa i posklejana. Brak higieny może również prowadzić do pojawienia się specyficznego, nieprzyjemnego zapachu, który jest sygnałem negatywnym dla innych kotów, pogarszając relacje w grupie. Zwierzęta z demencją mogą mieć trudności z odnalezieniem misek z jedzeniem i wodą, co, jeśli nie zostanie zauważone przez opiekuna, może prowadzić do niedożywienia i pogorszenia ogólnej kondycji oraz stanu sierści. Można również zaobserwować niepokojące zachowanie, polegające na charakterystycznym „dociskaniu” głowy do ściany lub innej pionowej powierzchni, jakby zwierzę nie potrafiło się odwrócić – jest to poważny objaw neurologiczny, znany potocznie jako „head-pressing”. Przyczyny tego zachowania mogą być różnorodne, związane z chorobami układu nerwowego, dlatego kluczowe jest przeprowadzenie diagnostyki w celu wykluczenia innych schorzeń. Jednym z najczęściej obserwowanych objawów zespołu zaburzeń poznawczych u starszych kotów, zwłaszcza po 15. roku życia, jest nieadekwatna, nadmierna wokalizacja. Cerna i wsp. (2020), opierając się na wynikach badań przeprowadzonych w Wielkiej Brytanii na ponad 1000 starszych kotów, stwierdzili, że zwiększona wokalizacja wystąpiła u 54–66% badanych, przy czym 30–37% tych zwierząt najgłośniej miauczało w nocy.

Kolejną istotną zmianą w zachowaniu psów i kotów z CCD jest postępujący spadek aktywności, będący konsekwencją osłabienia funkcji ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego oraz połączeń nerwowo-mięśniowych. Prowadzi to między innymi do pogorszenia koordynacji ruchowej, zaburzeń orientacji i utraty wyuczonych nawyków. Zwierzęta mają trudności z poruszaniem się lub dostaniem się do ulubionych miejsc odpoczynku czy obserwacji, takich jak okno dla kota. Ograniczenie możliwości swobodnego korzystania z otoczenia może wywoływać u nich frustrację. U większości kotów obserwuje się rzadsze i krótsze wyjścia na zewnątrz, wynikające z mniejszej potrzeby aktywności, pogorszenia wzroku i słuchu oraz zwiększonej wrażliwości na wilgoć i niskie temperatury. Zdarzają się jednak przypadki, gdy koty chętniej spędzają czas poza domem, aby zminimalizować kontakty z otoczeniem, zarówno z ludźmi, jak i innymi zwierzętami.

Wszelkie ograniczenia w prawidłowym funkcjonowaniu w środowisku, wynikające z dysfunkcji poznawczej, prowadzą u psów i kotów do rozwoju zaburzeń behawioralnych, takich jak zespół deprywacji sensorycznej, który często manifestuje się nadaktywnością lub lękliwością. Zespół deprywacji sensorycznej to zaburzenie zachowania charakteryzujące się nadmierną, nieadekwatną, początkowo lękową, a z czasem nawet agresywną reakcją na jeden lub kilka bodźców środowiskowych. Jest to konsekwencja braku różnorodnych doświadczeń sensorycznych we wczesnym okresie rozwoju emocjonalnego. W kontekście zespołu zaburzeń poznawczych, deprywacja zachowań wynika z upośledzonej zdolności oceny sytuacji i otoczenia, spowodowanej dysfunkcją pamięci. Podobnie, często pojawiające się w starszym wieku zaburzenia lękowe u zwierząt mogą być efektem pogorszenia funkcji poznawczych. Ponadto, objawy strachu, fobie i niepokój, często zgłaszane przez opiekunów starszych zwierząt, również mogą być uznane za część obrazu klinicznego CCD.

Jak spowolnić zegar demencji – prewencyjne działania wspierające mózg psów i kotów.

W labiryncie czynników wpływających na spowolnienie rozwoju zespołu dysfunkcji poznawczych (CCD), kluczową rolę odgrywa dieta, niczym fundament zdrowia. Deficyt fundamentalnych witamin, takich jak A, C i E, stanowi realne zagrożenie dla prawidłowego przepływu krwi w mózgu i może przyczyniać się do chronicznych uszkodzeń wywołanych przez nieokiełznane wolne rodniki, wynikających z osłabionej tarczy antyoksydacyjnej. Paradoksalnie, niedobór witaminy C, tak powszechny u ludzi, rzadko dotyka naszych czworonożnych towarzyszy. Niemniej jednak, jej strategiczne włączenie do diety może wywierać niezwykle korzystny wpływ na profilaktykę i terapię schorzeń związanych z wiekiem. W złożonym mechanizmie organizmu kwas askorbinowy pełni szereg niezastąpionych funkcji: niczym niestrudzony strażnik neutralizuje wolne rodniki, przeciwdziałając skutkom stresu oksydacyjnego, splata się z metabolizmem żelaza oraz aktywnie uczestniczy w reakcjach układu odpornościowego. Działanie tej witaminowej triady harmonijnie dopełnia beta-karoten, który, podobnie jak inne karotenoidy, jest prekursorem życiodajnej witaminy A. Ten potężny antyoksydant z niezwykłą skutecznością wiąże wolne rodniki, chroniąc delikatne błony komórkowe przed destrukcją.

Uzupełnieniem arsenału terapeutycznego może być suplementacja długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny n-3. Wzbogacenie codziennej dawki pokarmowej w oleje rybne, obfitujące w EPA (kwas eikozapentaenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy), wywiera ochronny wpływ na układ krążenia i ujawnia cenne właściwości neuroprotekcyjne. Olej rybny staje się zatem jednym z kluczowych elementów dietetycznych strategii, stwarzających realną szansę na zahamowanie progresji dysfunkcji kognitywnych u psów i kotów, będących nieubłaganą konsekwencją starzenia się mózgu. Ponadto, wsparcie układu nerwowego zapewniają witaminy z grupy B, ze szczególnym uwzględnieniem B6 i B12, a także tryptofan, który również odgrywa istotną rolę w jego prawidłowym funkcjonowaniu.

Farmakoterapia stanowi nieocenione wsparcie w walce z CCD. Umiejętnie dobrane leki mogą poprawić przepływ krwi w mózgu, czego przykładem jest stosowanie Karsivanu, lub łagodzić zaburzenia procesów poznawczych, dezorientację oraz problemy ze snem i czuwaniem, gdzie zastosowanie znajduje na przykład selegilina. Podobne, wspomagające funkcje pełnią niektóre dary natury, takie jak Ginkgo biloba, które między innymi rozszerza naczynia krwionośne, usprawnia przepływ i zmniejsza lepkość krwi, tym samym poprawiając krążenie.

W procesie starzenia niebagatelną rolę odgrywa również opieka fizjoterapeutyczna, wywierająca znaczący wpływ na układ nerwowy i mięśniowo-szkieletowy, w którym w okresie demencji mogą zachodzić liczne niekorzystne zmiany. Zmniejszenie liczby komórek mięśniowych i kostnych prowadzi do utraty masy mięśniowej i kostnej. Osłabiona funkcja mięśni, będąca wynikiem postępującego włóknienia, atrofii i ubytku włókien mięśniowych, a także ograniczonego transportu tlenu do mięśni, może być skutecznie wspierana poprzez ukierunkowane ćwiczenia fizjoterapeutyczne. Ta forma aktywności, często przybierająca postać zabawy, jednocześnie stymuluje zwierzę do interakcji z opiekunem. Kinezyterapia, czyli leczenie poprzez ruch, daje możliwość trenowania koordynacji i czucia głębokiego (propriocepcji). Każda forma fizjoterapii wzmacnia reakcje równoważne pacjenta oraz ruchy dowolne, a także przyczynia się do odnowienia zmysłowej i motorycznej oceny własnego ciała. Konsekwencja w pracy ze zwierzęciem jest kluczowa, nawet w przypadku ćwiczeń o niskiej częstotliwości. Koty, w odróżnieniu od psów, zazwyczaj gorzej tolerują aktywności, do których nie są przyzwyczajone, dlatego niezwykle istotne jest indywidualne dopasowanie formy i rodzaju programu terapeutycznego do możliwości i akceptacji danego osobnika. Podstawowe ćwiczenia obejmują balansowanie, elementy taneczne, ćwiczenia typu cavaletti, podawanie smakołyka z przeciwległego biodra, ćwiczenia na okrągłej równoważni, spacery po miękkim podłożu, spacery po terenie nachylonym w dół i w górę, ćwiczenia na piłce, prowadzenie ósemki, balansowanie na trzech kończynach oraz zmiany tempa chodu.

Podsumowanie.

Podsumowując, zespół zaburzeń poznawczych jest chorobą, która wciąż wymyka się możliwościom całkowitego wyleczenia. Niemniej jednak, kluczowe jest budowanie świadomości społecznej na temat subtelnych zmian w zachowaniu i poważnych konsekwencji CCD u naszych zwierzęcych towarzyszy. Rozwój zaburzeń behawioralnych wynikających z CCD można skutecznie ograniczyć lub na pewien czas zahamować, stosując odpowiednio dobrane leki, racjonalną suplementację diety, profesjonalną zoofizjoterapię oraz tworząc środowisko, w którym zwierzę odzyskuje poczucie bezpieczeństwa i komfortu.

Bibliografia:

1. Bain M.J., Hart B.L., Cliff K.D., Ruehll W.W., Predicting behavioral changes associated with age-related cognitive impairment in dogs, „JAVMA” 218(11)/2001, s. 1792–1795
2. Borras D., Ferrer I., Pumarola M., Age-related changes in the brain of the dog, „Vet. Pathol.” 36/1999, s. 202–211
3. Braem M., Basic questions in veterinary behavioural medicine, „Vet. Behav. Med.” 144/2005.
4. Edge-Hughes L., Canine cognitive dysfunction and dementia, „The Veterinarian” 2006, 57–59. 
5. Firląg M., Ostaszewski P., Bałasińska B., Mechanizmy starzenia się ośrodkowego układu nerwowego u zwierząt, „Życie Wet.” 89(1)/2014, s. 40–44.
6. Grzeszczak E.L., Starzenie a długowieczność, „Wszechświat” 118(10–12)/2017, s. 260–266.
7. Haziroglu R., Guvenc T., Tunca R., Ozsoy S.Y., Ozyildiz Z., Evaluation of the age related changes in dogs brain, „Revue Med. Vet” 161/2010, s. 72–78.
8. Ho K., Roessmann U., Straumfjord J.V., Monroe G., Analysis of brain weight. Adult brain weight in relation to sex, race, and age, „Archives of Pathology & Laboratory Medicine” 104/1980, s. 635–639.
9. Horwitz D.F., Postępowanie w przypadku powszechnych problemów behawioralnych występujących u starych psów, „Weteryn po Dypl.” 3(5)/2002, s. 21–29.
10. Horwitz D.F., Mills D.S., Medycyna behawioralna psów i kotów, Wyd. Galaktyka, Łódź 2016.
11. Cerna P., Gardiner H., Sordo L., Tørnqvist-Johnsen C., Gunn-Moore D.A., Potential causes of increased vocalisation in elderly cats with cognitive dysfunction syndrome as assessed by their owners. „Animals” 10(6)/2020
12. Dehasse J., Schroll S., Zaburzenia zachowania kotów, Wyd. I, Edra Urban & Partner, Wrocław 2018.
13. Dove R., Nutritional therapy in the treatment of heart disease in dogs, „Alternative Medicine Review” 6(Suplement)/2001, s. 38–45.
14. Kalinowski P., Pacjent geriatryczny – badania profilaktyczne u starszych psów i kotów, „Weter. w praktyce” 14(3)/2017, s. 99–101.
15. Kania B.F., Fizjologia i farmakoterapia zaburzeń behawioralnych u psów i kotów. Wyd. Wieś Jutra, 2005. 
16. Kubis A.M., Janusz M., Choroba Alzheimera – nowe możliwości terapeutyczne oraz stosowane modele eksperymentalne, „Postępy Hig. Med. Dośw.” 62/2008, s. 372–392. 
17. Laumen J., Physiotherapy for dogs, still an unknown factor, Sighthound World Congress, 2012, s. 79–87.
18. Leaf A., Kang J.X., Xiao Y.F., Billman G.E., Voskuyl R.A., Experimental studies on antiarrhythmic and antiseizure effects of polyunsaturated fatty acids in excitable tissues, „Journal of Nutritional Biochemistry” 8/1999, s. 440–444.
19. Madany J., Czym jest geriatria małych zwierząt? „Mag. Wet.” 24(9)/2015, s. 590–599.
20. Milgram N.W., Head E., Weiner E., Thomas E., .Cognitive functions and aging in the dog: acquisition of nonspatial visual tasks, „Behavioral Neuroscience” 108/1994, s. 57–68
21. Milgram N., Head E., Muggenburg B., Holowachuk D., .Murphy H., Estrada J., Ikeda-Douglas C.J., Zicker S.C., Cotman C.W., Landmark discrimination learning in the dog: effects of age, an antioxidant fortified food, and cognitive strategy, „Neuroscience & Biobehavioral Reviews” 26/2002, s. 679–695.
22. Mills D.S., Farmakologiczne przeciwdziałanie starzeniu się mózgu, „Mag. Wet.” 14(100)/2005, s. 75–76.
23. Kudła J., Zmiany behawioralne u psów i kotów w podeszłym wieku, „Mag. Wet.” 15/2006, s. 38–40.
24. Kudła J., Zachowania kompulsywne u psów i kotów. Cz. I. Charakterystyka i przyczyny zachowań kompulsywnych u zwierząt, „Mag. Wet.”2018, s. 56–60.
25. Kwiatkowska M., Zespół utraty funkcji poznawczych u starych psów, „Magazyn Weterynaryjny” 18(145)/2009 s. 544–546.
26. Landsberg G.M., Hunthausen W., Ackerman L., The effects of aging on the behavior of senior pets. Handbook of behavior problems of the dog and cat, Saunders, Edynburg 2003, s. 269–304.
27. Landsberg G.M., Denenberg S., Araujo J.A., Cognitive dysfunction in cats: A syndrome we used to dismiss as „old age”, „JFMS” 12(11)/2010, s. 837–848.
28. Landsberg G.M., Nicol J., Araujo J.A., Cognitive dysfunction syndrome. A disease of canine and feline brain aging, „Vet Clin North Am Small Anim Pract” 42(4)/2012, s. 749–768
29. Mirowski A., Oleje rybne w żywieniu psów i kotów, „Życie Wet.” 93(10)/2018, s. 688.
30. Osija A., Fiszdon K., Lęk separacyjny u psów – przyczyny, objawy i metody leczenia, „Życie Weterynaryjne” 90(12)/2015, s. 793–796. 
31. Packer R.M.A., McGreevy P.D., Salvin H.E., Valenzuela M.H., Chaplin C.M., Volk H.A., Cognitive Dysfunction in naturally occuring canine idiopathic epilepsy, 2018,
32. Rofina J., Snigh K., Skoumalova-Vesela A., Ederen A.M., Asten A., Guys E., Histochemical accumulation of oxidative damage products is associated with Alzheimer-like pathology in the canine. Amyloid, „The Journal of Protein Folding Disorders” 11(2)/2004, s. 90–100.
33. Sala S.C., Geriatria psów i kotów, Wydawnictwo Edar Urban & Partner, Wrocław 2017.
34. Seisdedos Benzal A., Galán Rodriguez A., Recent developments in Canine Cognitive Dysfunction Syndrome, „Pet Behavioral Science, 1/2016, s. 47–59.
35. Senanarong V., Cummings J.L., Fairbanks L., Mega M., Masterman D.M., O’Connor S.M., Stricklandet T.L., Agitation in Alzheimer’s disease is a manifestation of frontal lobe dysfunction, „Dement Geriatr Cogn Disord” 17/2004, s. 14–20. DOI: 10.1159/000074080.
36. Słyk-Przeździecka A., Zalękniony psi mózg – patogeneza, diagnostyka i leczenie zaburzeń lękowych u psów, „Wet. w praktyce” 15(11–12)/2018, s. 60–67.
37. Sołtysiak Z., Nowak M., Zmiany neuropatologiczne mózgowia starych zwierząt, „Med. Weter.” 63/2007, s. 1071–1076.
38. Pan Y., Araujo J.A., Burrows J., Rivera C., Gore A., Bhatnagar S.,  Milgram N.W., Cognitive enhancement in middle-aged and old cats with dietary supplementation with a nutrient blend containing fish oil, B vitamins, antioxidants and arginine, „Br. J. Nutr” 110/2013, s. 40–358.
39. Piastowska A., Żywienie w geriatrii zwierząt towarzyszących, „Wet. w praktyce” 4/2005, s. 24–25.
40. Pineda S., Olivares A., Mas B., Ibañez A., Cognitive Dysfunction Syndrome: updated behavioral and clinical evaluations as tool to evaluate the well-being of aging dogs, „Arch. med. vet.” 46(1)/2014, s. 1–12.
41. Platt S., Choroby mózgu psów i kotów, cz. 1, „Mag. Wet.” 2018.
42. Platt S., Small animal neurology, „Blackwell Science” 175/2005.
43. Płotek W., Starzenie się ośrodkowego układu nerwowego i anestezja, „Anestezjologia i Ratownictwo” 1/2008, s. 35–43.
44. Steiss J., Canine Rehabilitation, Wyd. I, International Veterinary Information Service, Ithaca 2010.
45. Studzinski Ch.M., Christie L., Araujo J.A., Burnham W.M., Head E., Cotman C.W., Milgram N.W., Visuospatial function in the beagle dog: An early marker of cognitive decline in a model of human cognitive aging and dementia, „Neurobiol Learn Mem” 86(2)/2006,s. 197–204., doi: 10.1016/j.nlm.2006.02.005.
46. Witkowska O., Żywienie a behawioryzm psów i kotów, „Życie Wet” 60(9)/2015, s. 573–576. 
47. Yoshino T., Uchida K., Tateyama S., Yamaguchu R., Nakayama H., Goto N., A retrospective study of cannine senile plaques and cerebral amyloid angiopathy, „Vet Pathol” 33/1996, s. 230–234.
48. Zaremba-Rutkowska M., Zaburzenia behawioralne – neurofizjologiczne podstawy stosowania leków, „Mag. Wet.” 11(72)/2002, s. 63–65.
49. Zhang C. i in., Age related changes of structures in cerebellar cortex of cat, „Journal of Bioscience” 31, s. 55–60.